بیان المراد؛ شرح فارسی بر اصول الفقه - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٦٥٠ - امر اول اعتبارات در ماهيت

المقسمي) الآتي ذكره. و انّما سمّي (قسمّيّا) لأنّه قسم في مقابل القسمين الاوّليين أي البشرط شيئ و البشرط لا. و هذا ظاهر لا بحث فيه.

ترجمه:

امر اوّل: اعتبارات در ماهيّت‌

مشهور است كه وقتى ماهيّت را با امرى كه از ذاتش خارج است قياس مى‌كنيم سه اعتبار و لحاظ متصوّر است مثل اينكه « رقبه » در وقتيكه محكوم عليه بحكمى همچون وجوب عتق واقع مى‌شود در قياسش به ايمان اين سه اعتبار را دارد و آنها عبارتند از:

١- آنكه ماهيّت (مثل ماهيّت رقبه) مشروط و مقيّد بآن امر خارج باشد و اصطلاحا ماهيّت را در اينفرض ماهيّت بشرط شيئ خوانند چنانچه رقبه بشرط آنكه مؤمنه فرض شود عتقش واجب و لازم باشد.

٢- آنكه ماهيّت مشروط و مقيّد بعدم آن امر باشد و در اصطلاح ماهيّت را در اينفرض ماهيّت بشرط لا گويند مثل اينكه قصر و شكستن نماز بر مسافرى واجب باشد كه در سفرش مرتكب عصيان نگردد، پس عدم عصيان بعنوان قيد در موضوع حكم اخذ و لحاظ شده است.

٣- آنكه ماهيّت نه بوجود و نه بعدم آن امر خارج مقيّد و مشروط باشد و در اصطلاح بآن ماهيّت لا بشرط گويند نظير وجوب نماز بر انسان بملاحظه اينكه وى شخص حرّ و آزادى است چه آنكه حرّيّت در وجوب نماز بر انسان نه وجودا و نه عدما بعنوان قيد و شرط ملاحظه نشده زيرا انسان در وقتيكه نماز بر او واجب شده نه مشروط به حرّيّت است و نه بعدم حرّيّت پس باعتبار قياسش به حرّيّت لا بشرط ملاحظه شده.

ناگفته نماند كه اعتبار سوّم را لا بشرط قسمى در مقابل لا بشرط مقسمى كه انشاء اللّه در آينده شرحش خواهد آمد مى‌خوانند.